Porfirija: Uzrok, simptomi i savremeni pristupi lečenju genetskih poremećaja hema

Šta je porfirija?

Porfirija predstavlja grupu genetski uslovljenih bolesti koje nastaju zbog poremećaja metabolizma porfirina i hema, odnosno nedostatka određenih enzima neophodnih za sintezu hema. Usled ovih poremećaja dolazi do nakupljanja porfirina i porfirinogena, koji mogu oštetiti ćelije ili pojačati dejstvo štetnih faktora poput UV zračenja. Nagomilavanje porfirina u jetri može uzrokovati oštećenje i umiranje hepatocita, dok štetni radikali kiseonika dodatno oštećuju ćelije kože i jetre.

Uloga porfirina u organizmu

Porfirini su ključni sastavni delovi enzima i proteina kao što su mioglobin, katalaza, citohrom i vitamin B12, igrajući važnu ulogu u transportu kiseonika, oksidativnim procesima i razgradnji lekova. U telu se najčešće sreću uroporfirin I i III, koproporfirin I i III, te protoporfirin IX, od kojeg se sintetiše hem.

Vrste porfirija

Urođene porfirije se dele na hepatične i eritropoetske zavisno od mesta sinteze hema – jetra ili crvena krvna zrnca. Hepatične uključuju akutnu intermitentnu hepatičnu porfiriju, porfiriju variegatu, hereditarni koproporfirije, kasnu kožnu porfiriju i deficit ALA dehidrataze. Eritropoetske forme su eritropoetska protoporfirija, kongenitalna eritropoetska porfirija, eritropoetska koproporfirija i X-hromozom zavisna sideroblastna anemija.

Klinika i simptomi porfirija

Simptomi se mogu pojaviti brzo ili tokom više nedelja i izazvani su faktorima poput lekova, stresa, alkohola i izlaganja suncu. Hepatične porfirije uzrokuju smanjenu sintezu hema i povećanje aminolevulinske kiseline i porfobilinogena, što može izazvati akutne napade sa simptomima akutnog abdomena. Porfirije sa povećanim nivoima porfirina izazivaju fotosenzitivnost kože, sa pojavom promena poput krasti, tamnih promena na koži i pojačane maljavosti. Tamno crvena boja urina je čest znak bolesti jer se porfirini izlučuju mokraćom. Mogući su i neurološki poremećaji kao što su pareze i paralize, kao i anemija kod eritropoetskih porfirija.

Stečene porfirije

Ove forme nisu genetski uslovljene i nastaju usled intoksikacija, oboljenja krvi ili sistema za varenje, a karakteristične su po povećanom nivou porfirina u urinu.

Dijagnostika

Dijagnoza se postavlja merenjem porfirina u krvnoj plazmi, urinu i stolici. Ovime se razlikuju vrste porfirija po specifičnim porfirinskim produktima.

Lečenje

Tokom akutnih napada neophodan je bolnički tretman sa lekovima protiv bola, mučnine i povraćanja. Daje se glukoza oralno ili intravenozno za suzbijanje aktivnosti bolesti. Terapija hemom u vena i transfuzije krvi su efikasne metode, a u nekim slučajevima se izvodi i uklanjanje slezine kako bi se smanjila proizvodnja porfirina u koštanoj srži.