Rak grlića materice u Evropi: Kako HPV izaziva i sprečiti ovaj često smrtonosni tumor

Rak grlića materice – sporo napredujući, ali čest i opasan

Rak grlića materice karakteriše spor rast, dostupnost redovnim pregledima i relativno jednostavna dijagnostika. Uprkos ovim činjenicama, on je drugi najčešći oblik raka kod žena u Evropi. Svaki dan od ove bolesti umire 80 žena, dok se svake godine dijagnostikuje oko 60.000 novih slučajeva. Obično se javlja oko 35. godine života, što dodatno ugrožava reproduktivno zdravlje žena.

HPV i njegov uticaj na razvoj raka grlića materice

Humani papilomavirus (HPV) je DNK virus sa preko 100 tipova. Među njima, 15 onkogenih tipova može izazvati rak grlića materice, pri čemu su najčešći tipovi 16, 18, 45 i 31 odgovorni za preko 80% slučajeva. Veza između HPV infekcije i raka otkrivena je 90-ih godina 20. vijeka, a onkogeni HPV prisutan je kod 99,7% oboljelih žena.

HPV se prenosi spolnim kontaktom, pa čak i fizičkim dodirom genitalnog područja, zbog čega kondomi ne pružaju potpunu zaštitu. Iako se infekcija najčešće javlja kod mladih žena, rak se češće dijagnostikuje poslije 35. godine, što ukazuje na spori razvoj bolesti uslijed trajne infekcije.

Procjena rizika i razvoj prekanceroznih promjena

Tokom života 50-80% polno aktivnih žena može se zaraziti HPV-om, a do 50% ovih infekcija uzrokuju onkogene vrste virusa. Većina infekcija spontano nestaje u roku od tri godine, dok oko 10% razvije prekancerozne promjene vrata materice (displaziju). Od njih, oko 8% može napredovati u rani oblik raka (carcinoma in situ), a jedna petina tih slučajeva može postati invazivni karcinom ako se ne liječi.

Patogeneza raka i uticaj faktora rizika

Za razvoj raka grlića neophodna je trajna HPV infekcija. Virus proizvodi onkoproteine koji ometaju imunološki odgovor i normalno odumiranje ćelija, omogućavajući virusu da izazove oštećenja ćelija grlića materice. Najosjetljivije su ćelije transformacijske zone, gdje dolazi do povećanog rasta i genetskih promjena koje vode do prekanceroznog stanja (CIN 1-3). Kod težih stadijuma, tumorske ćelije se stvaraju, što može rezultirati rakom ili invazivnim karcinomom. Pored HPV-a, faktori poput pušenja, brojnih trudnoća i polno prenosivih infekcija mogu uticati na bolest.

Prevencija i dijagnostika raka grlića materice

Programi prevencije i edukacija žena su ključni za smanjenje broja oboljelih. Države s organizovanim skriningom, poput Finske, bilježe znatno manje slučajeva. U našoj zemlji postoji mogućnost uzimanja PAPA brisa, iako veliki broj žena ne ide na redovne preglede. Zbog lažno negativnih nalaza PAPA testa, sve se više koristi LBC tehnologija u kombinaciji sa HPV testiranjem, što povećava tačnost dijagnostike do 99%.

Kombinacija vakcinacije i skrininga kao najbolja zaštita

Najefikasniji način prevencije je kombinacija redovnih pregleda i vakcinacije protiv HPV-a, što može smanjiti nastanak raka grlića materice za više od 80%. Edukacija, organizovani programi pregleda i vakcinacija su ključni za iskorenjivanje ove vrste raka. Prevencija je od najveće važnosti, zato je važno redovno zakazati ginekološki pregled i pratiti preporuke.